آرمان: چند صباحی است که حوزه نجف دیگر آن طراوت و شادابی سالهای دور را ندارد، نه نشانی از حضور پرشمار طلاب ایرانی در آن است، نه دیگر میل و رغبتی برای احیای مجدد آن. هستند طلاب کشورهای پاکستان و افغانستان و هند و ... که برای تبدیل شدن به علمای درجه اول راهی نجف میشوند اما کمتر از میان آنها، مجتهد و فرهیختهای مانند سالهای دور تربیت میشوند. ایرانیانی هم هستند که در این سالها به نجف میروند مثلا یک یا دو سال پیش بود که خبر آمد آیتا...هاشمی شاهرودی برای احیای حوزه نجف به این شهر رفت اما ظاهرا این حوزه آنچنان در خود فرو رفته بود که پس از چندی اعلام شد سفر شاهرودی برای تعمیق روابط بوده و نه احیای حوزه. البته هنوز حضور بزرگانی مانند آیتا... سیستانی به حوزه نجف رونق میبخشد اما خبری از آن رونق همیشگی نیست. آیتا... سیستانی اگرچه ریاست مطلقه بر نجف دارد، اما فقطهادی حوزه است و به حوزویان پند و اندرز میدهد و آنان را در سبیل سنتهای مرسوم گذشتگان قرار میدهد. در كنارش هم سایر بزرگان (آیات عظام شیخ محمداسحاق فیاض، سیدمحمدسعید حكیم، شیخ بشیر نجفی و...) نشستهاند و او را همراهی میكنند.
چرا حوزه نجف کمرنگ شد؟
در گزارشی در پاسخ به این سوال آمده است: «اكنون حوزه علمیه نجف نسبت به قم جوانتر و میانگین سنی دانشآموختگان این حوزه پایینتر از قم است. تا سال 1370 (1981 میلادی) اغلب قدما و بزرگان حوزه نجف یا مهاجرت كردند، یا توسط رژیم وقت كشته شدند؛ به جز اندك شخصیتهایی. بنابراین تا زمان سقوط صدام، حوزه نجف حوزه مقدمات بود و آنچنان طلاب سطوح عالی و درس خارج در آن وجود نداشت.» علاوه براین باید در نظر داشت که مدرسهای حوزه نجف هم همچون طلاب آن جوان هستند. با توجه به این دادهها باید خالی شدن حوزه نجف از افراد باسابقه و نخبگان قدیمی را یکی از علل افول نسبی این حوزه دانست که سبب شده سطح علمی این حوزه به مراتب پایین تر از قبل شود. البته آن دسته از علمای قدیمی که در حوزه نجف قرار دارند، بخش اقلیت را تشکیل میدهند که آنچنان کارایی گذشته را ندارد.
گفتوگو با عالمی که روزها در حوزه نجف بود
در این راستا با آیتا... موسوی بجنوردی، رئیس پژوهشکده امام خمینی (ره) و تاریخ انقلاب اسلامی به گفتوگو نشستیم. او تحصیلات علوم حوزوی و دینی خود را در ایران و نجف اشرف به انجام رساند. وی به مدت 30 سال در محضر استادان درجه اول فقه و اصول و فلسفه از جمله مرحومان امام خمینی (ره)، پدر معظم ایشان آیتا... العظمی میرزا سید حسن بجنوردی ـ صاحب کتاب القواعد الفقهیه و مرجع تقلید وقت ــ آیتا... خویی و آیتا... حکیم در نجفاشرف به فراگیری علوم دینی پرداخت. آیتا... موسوی بجنوردی افول حوزهای که روزی مرکز تشیع بود را تایید کرد و در عین حال گفت که باید برای تقویت حوزه قم تلاش و آن را به مرکز تشیع تبدیل کرد. موسوی بجنوردی که خود در نجف به دنیا آمده، معتقد است شاید حوزه نجف به روزهای اوج خود باز نگردد و آن دورانی که ایرانیهای زیادی به آن اعتبار میبخشیدند، گذشته است. متن مصاحبه آرمان با آیتا... موسوی بجنوردی که 30 سال از عمر خود را صرف درسآموزی در کشورهای عربی کرده است، در ادامه میآید:
برخی علما و مراجع ایران زمانی در حوزه علمیه نجف به تدریس علوم و همزمان به تدریس در آن حوزه پرداختند اما اکنون کمتر عالم و مرجعی است که خواهان حضور در حوزه نجف است. چرا تمایل به حضور در این حوزه کم شده است؟
حوزه نجف، روزی حوزه اعلاء شیعیان بود که بر اساس آن اهمیت، مدرسین بزرگی که در آنجا حضور داشتند. به طور واقع میتوان گفت که گل سرسبد حوزه نجف، طلبههای ایرانی بودند یعنی قریب به هزار و بیش از هزار طلبه ایرانی در حوزه نجف بودند. آنها از جمله فضلا و باسوادترین طلبهها ارزیابی میشدند و اساتید هم نوعاً همانها بودند که البته درسهای پایینتر را تدریس میکردند اما الان اگر به نجف بروید، میبینید که ما در آنجا، 10 طلبه ایرانی هم نداریم.
یعنی بیش از هزار طلبه تبدیل به 10 طلبه شد!؟
بله. متاسفانه همین طور است. من دو سال پیش که به نجف مشرف شدم، از دیدن وضعیت حوزه نجف گریهام گرفت چون در آن حوزهای که در و دیوارش فضلا، بزرگان و مجتهدان بودند، الان دیگر کسی نیست.3 یا چهار نفری هم که هستند، در کنار نشستهاند و بقیه برای ملیتهای دیگر و عراق هستند که وقتی من در این مورد سوال کردم، شنیدم که طلبهها مانند زمان قدیم نیستند و شاید به درسخوانی آنها نرسند.
مگر حوزه نجف چه ویژگی خاصی داشت که در مورد خالی شدن آن از طلاب ایرانی ابراز تاسف میکنید؟
حوزه نجف، حوزه مجتهدساز بود و مجتهد صادر میکرد. باید توجه داشته باشید که عظمت حوزه به اساتید آن است و باید اساتید بنام در آن حضور داشته باشند و حوزه باید مجتهد تربیت کند. وقتی حوزه اساتید بنام و خبره نداشته باشد، این امر محقق نخواهد شد. من حالت ناسیونالیستی ندارم اما باز میگویم که گل سرسبد حوزه نجف، ایرانیها بودند و آدم با دیدن فضل و کمال و توانایی آنها در ابعاد مختلف مانند فقه، حقوق و فلسفه، ادبیات و ... حظ میکرد اما متاسفانه الان وضعیت اینگونه نیست و فکر نمیکنم 10 طلبه ایرانی در حوزه نجف داشته باشیم. الان باید حوزه قم را تقویت کنیم.
یعنی معتقد به جایگزینی حوزه قم بجای حوزه نجف هستید؟
نمیخواهم قم را جایگزین نجف کنم اما باید دقت کنید که همیشه شیعه باید یک حوزه اعلاء داشته باشد بنابراین بر این اساس باید حوزه قم با 50 هزار طلبه را تقویت کرد. باید امور طلبههای حوزه قم را ضابطهمند کنیم تا بیایند. آنها باید درسخوان و باسواد باشند تا بزرگانی مانند قبل به جامعه تحویل دهند. یادمان باشد بزرگانی مانند حضرت امام (ره)،مرحوم آیتا... گلپایگانی و ... همه در قم بودند همچنین بزرگانی از زمان حاج شیخ عبدالکریم حائری و حجت کوهکمرهای، بروجردی و ... همه از حوزه قم بودند بنابراین همیشه حوزه قم، بزرگانی داشته است و این روند باید ادامه پیدا کند.
به نظر شما چه اقداماتی باید در حوزه قم صورت گیرد که باز هم شاهد ظهور بزرگانی از این حوزه باشیم؟
باید سعی کرد طلبههای قم که حوزه مرجع شیعه است، به نحوی آموزش ببینند که به درجات بالا برسند. حوزه قم باید مجتهد تربیتکن باشد. حوزه باید به نحوی باشد که واقعاً از آن، مجتهد تحویل جامعه داده شود و این روند هم تداوم داشته باشد به نحوی که بین طبقه اول و طبقات دیگر فاصله نباشد. اگر چهار تا مجتهد رفتند، پنج مجتهد جای آنها بیاید. اگر چهار مرجع (انشاا... خدا طول عمر به آنها بدهد) رفتند، چند مرجع دیگر در صلاحیت باشند که مرجع شوند. نجف همیشه این طور بود اما الان که نیست و رفت. چشم امید همه اکنون به حوزه قم روشن است پس باید قم را تربیت کرد که مثل نجف آن سالها باشد یعنی مجتهد درستکن باشد و مجتهد تحویل دهد البته الان مدرسین خوبی در قم حضور دارند، مثل آیات وحید خراسانی، صافی، موسوی اردبیلی، صانعی، مکارم شیرازی، شبیری زنجانی و... در قم حضور دارند که آنها از افراد نخبه هستند و خوب میتوانند مجتهدینی را به جامعه تحویل دهند.
بعضا شنیده میشود که تعداد طلبههای قم نسبت به دهههای گذشته کاهش داشته است. اینچنین است؟
چون حضوری در حوزه ندارم، نمیتوانم بگویم. من بعضاً برای زیارت به قم میروم و در کنار آن به دیدار آقایانی که اسم آوردم، میروم. ما رفاقت داشته و داریم و ارادت هم داشته و داریم.
اکنون مردم از لحاظ سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دچار تردیدهایی هستند و مانند همیشه چشم به چارهاندیشی مراجع و بزرگان دارند؛ بعضا هم میبینیم که بزرگانی مانند آیات مکارم شیرازی و صافی گلپایگانی در اینباره با مردم صحبت کرده و تذکراتی را به دستاندرکاران امور اجرایی کشور میدهند. فکر نمیکنید باید میزان توجه بزرگان به این درخواستهای مردمی بیشتر باشد؟
من که نمیتوانم تکلیفی برای آنها تعیین کنم. خودشان مجتهد هستند و من خودم چون حضور ندارم، نمیتوانم قضاوت کنم.
فکر نمیکنم در این مورد به حضور نیاز باشد چراکه خود شما هم یکی از علمای طراز اول هستید و میتوانید دغدغههای مردم را به گوش مسئولان برسانید.
منکر شما نمیشوم؛ ما همین وظیفه را داریم. امر به معروف و نهی از منکر وظیفه همه است و اینطور نیست که بگوییم برای شما واجب است و برای شما واجب نیست چون از فروع دین است امر به معروف برهمه لازم است که آن را اجرا کنند.