اقدام اخیر دولت اوکراین در هدف قرار دادن یک فروند کشتی باری در دریای خزر که میان ایران و روسیه تردد میکرد، نقطهعطفی در تحولات امنیتی مناقشه جاری محسوب میشود. این نخستین بار است که کییف بهطور مستقیم منافع مرتبط با ایران را هدف قرار میدهد. تحلیل این رخداد نیازمند واکاوی دقیق پیوندهای میان راهبرد کلان ایالات متحده و انگیزههای ویژه اوکراین در مقطع کنونی است؛ تحولی که میتواند پیامدهای ژئوپلیتیک گستردهای فراتر از مرزهای اروپای شرقی و خاورمیانه به همراه داشته باشد.
فشار بر شریانهای تجاری در سایه تنشهای منطقهای
این عملیات قطعا بدون هماهنگی با آمریکا و برخی متحدان غربی انجام نشده و بیش از هر چیز حامل پیامی آشکار درباره اراده آمریکا برای اعمال فشار حداکثری و تنگتر کردن حلقه محاصره اقتصادی است. هدف راهبردی پشت این اقدام، ایجاد ناامنی سیستماتیک در خطوط مواصلاتی تجاری و لجستیکی ایران در حوزه دریای خزر است تا به تکمیل محاصره اقتصادی در جنوب کمک کند. همزمانی این اتفاق بلافاصله پس از حمله یمن به تأسیسات نفتی آرامکو، نشاندهنده تهدید آمریکا به گسترش محاصره دریایی و ضربات زیرساختی در صورت ورود جدیتر یمن به حوزه نبرد اقتصادی-زیرساختی است. اگرچه توانایی عملیاتی اوکراین برای استقرار یک محاصره تمامعیار دریایی در خزر امکانپذیر نیست اما کییف قادر است هزینههای ترانزیتی و اقتصادی قابلتوجهی بر تهران تحمیل کند. فراتر از این، آمریکا در تلاش است به تهران هشدار دهد که بازیگران اروپایی نیز آماده اتخاذ رویکردهای مداخلهجویانهتر در ابعاد اقتصادی و امنیتی هستند.
تقابل کمهزینه و بازیگری در معادلات واشنگتن
این حمله در آستانه دیدار سران اوکراین و ایالات متحده انجام شد که نشاندهنده تلاش کییف برای بازتعریف وزن ژئوپلیتیک خود در واشنگتن است. دولت اوکراین میکوشد با ایفای نقش فعالتر علیه ایران، جایگاه خود را به عنوان یک عنصر محوری در واشنگتن تثبیت کرده و استمرار و افزایش حمایتهای مالی و تسلیحاتی آن را خواستار شود.
از سوی دیگر، اقتصاد اوکراین دچار آسیبهای زیرساختی گستردهای است و بهدلیل فاصله جغرافیایی دور از ایران، از آسیبپذیری سرزمینی و اقتصادی کمتری در برابر اقدامات متقابل تهران برخوردار است. به همین دلیل ایران فاقد ابزارها و گزینههای متوازن و متناسب برای وارد کردن ضربات راهبردی مشابه به اوکراین است؛ وضعیتی که هرگونه واکنش مستقیم نظامی از سوی تهران را پرهزینه ساخته و حتی میتواند این کشور را ناخواسته وارد یک جبهه درگیری فرسایشی جدید کند که تمرکز راهبردیاش را در دیگر حوزهها تضعیف مینماید.
درهمتنیدگی جبههها و واکنشهای متقابل مسکو و تهران
این تحول گویای فراتر رفتن جنگ اوکراین و ایران از مرزهای یک منازعه منطقهای است و آن را بهطور مستقیم به معماری امنیتی دیگر مناطق گره میزند. استمرار این روند به معنای مداخله عمیقتر کشورهای اروپایی در ترتیبات امنیتی خاورمیانه خواهد بود که در نتیجه آن، مرزهای ژئوپلیتیک اروپای شرقی و خاورمیانه را در هم میآمیزد. در این شرایط، هرگونه تحول در یک جبهه موجب تأثیرگذاری فوری و مستقیم بر جبههها و مناطق دیگر میشود.
در سطح واکنشها، این رویداد از یکسو به تعمیق همکاریهای نظامی، اطلاعاتی و لجستیکی میان تهران و مسکو برای خنثیسازی تهدیدات مشابه منجر میشود و از سوی دیگر، با ورود مستقیمتر کشورهای اروپایی (بهویژه تروییکای اروپا) به معادلات منطقهای، تنشهای دیپلماتیک میان ایران و اروپا و روسیه و آمریکا را افزایش میدهد. در مقیاس کلان، این پدیده نظم جهانی را بیش از پیش به سمت شکلگیری بلوکهای متخاصم سوق داده و به انسجام بیشتر ائتلاف میان کییف، واشنگتن و تلآویو میانجامد.
معماری تحولات جهانی به سمتی پیش میرود که مرزهای میان مناطق گوناگون امنیتی کمرنگتر شده و رقابتهای ژئوپلیتیک در جبهههای اروپا، خلیج فارس و دریای خزر در هم تنیده میشوند. اگرچه ورود تمامعیار ایران و اوکراین به جنگ مستقیم در کوتاهمدت دور از انتظار است، اما این روند ساختاری، پیوندهای ناخواسته میان منازعات دو منطقه را تحکیم میبخشد و زمینه را برای ائتلافهای قویتر میان تهران-مسکو از یکسو، و کییف-واشنگتن-تلآویو از سوی دیگر هموار میسازد.
*بازنشر مطالب شبکههای اجتماعی به منزله تأیید محتوای آن نیست و صرفا جهت آگاهی مخاطبان از فضای این شبکهها منتشر میشود.
اهداف و پیامدهای حمله اوکراین به کشتی ایرانی
کانال تلگرامی اندیشکده تهران با انتشار گزارشی نوشت: