خبرگزاري مهر: جالب است بدانيد يک کارگردان ايراني نخستين فيلم بلند و ناطق سينماي هند را ساخت و واژه باليوود از ترکيب هاليوود و اول کلمه بمبئي آمده است و سبک «ماسالا» نيز براي فراموشي فقر ايجاد شده است.
حتي اگر در همه عمرتان يک فيلم هم از سينماي هند نديده باشيد اما واژه باليوود تصاويري از نمايي پرشکوه و با رنگهاي روشن در مکانهاي نامتعارف را در حالي که افراد در حال آواز خواندن هستند به ذهن متبادر ميکند، اما تاريخ سينماي ملي هند چيست و چگونه صنعت سينماي هند به يکي از قدرتمندترين و پرسودترين صنايع اين کشور تبديل شده است چنانچه هر ساله هند در توليد فيلم و جذب مخاطب يکي از کشورهايي است که به لحاظ آماري حرف اول را ميزند.
سينما براي مردم هند خيلي اهميت دارد اگر در يک کشور خارجي مانند آمريکا ستاره سينما به رياست جمهوري ميرسد (رونالد ريگان)، ستارگان سينما در هند به خصوص در جنوب هند موقعيتهاي اجتماعي بالايي بهدست ميآورند و به راحتي به رهبران سياسي، نمايندگان کنگره و فرمانده ايالتها تبديل ميشوند.
سينما بر زندگي و انديشه ميليونها هندي تاثير دارد. صنعت سينماي هند براي مردم اين کشور فرصت شغلي آورده است، کشوري که به دليل جمعيت زيادش واژه شغل در آن بسيار ارزش دارد. سينما بر زندگي مردم، مد، زبان ملي، معماري، دکوراسيون داخلي خانهها و ... اثر گذاشته است. براي نويسندگاني که پيش از رونق سينما درآمد خوبي نداشتند، فرصت شغلي خوب در پي داشته است. براي آوازه خوان ها، شعرا و طراحان حرکت که در ابتدا براي طبقه نخبه جامعه احترام نداشتند، احترام آورده است.
سينما در سالهاي گذشته و پيش از عصر اينترنت و سايتهاي خبري به رونق مطبوعات کاغذي کمک کرده بود و همچنين بر رشد مراکز فرهنگي در شهرهاي بزرگ و کوچک تاثير گذاشته بود. مجلات سينمايي، منتقد فيلم و خبرنگار سينمايي براي طبقه بالاي جامعه احترام و اهميت داشت و در روزگاران دورتر آثار سينماگراني چون راج کاپور و ساتيا جيت راي سفير هند در دنيا شدند و براي ميليونها نفر در کشورهاي روسيه، آمريکا، خاورميانه، آفريقا و کشورهاي همسايه هند محبوبيت داشتند و سينماي هند تا امروز اين محبوبيت را حفظ کرده است.
واضح است که کلمه باليوود بازي با کلمات هاليوود و شهر بمبئي (مومباي امروز) است. حرف اول B از پايتخت سينمايي هند يعني شهر بمبئي و باقي حروف از هاليوود (hollywood) مشتق شده است. اين اصطلاح از سال ۱۹۷۰ توسط يک ستون نويس شايعات مجلهاي اختراع شد گرچه درباره اين نکته که چه کسي نخستين بار از کلمه باليوود استفاده کرد اختلاف نظر وجود دارد.
به هر صورت پيدايش سينماي هند به سال ۱۹۱۳ و نخستين فيلم بلند و صامت هندي برمي گردد؛ راج هاريش چاندرا به کارگرداني دادا صاحب پالکي که لقب پدر سينماي هند را دارد. فيلم روز سوم ماه مي۱۹۱۳ به نمايش عمومي درآمد. پالکي نقاش و عکاسي جوان بود که به فيلمسازي روي آورد. نخستين فيلم بلند سينماي هند، مبتني بر داستاني از اساطير هند ساخته شده بود.
دو کتاب حماسي بزرگ رامايانا و مهابهاراتا، دو سرچشمه بيکران داستان هاي اساطيري هند هستند که تا امروز به شيوه هاي گوناگون بر سينماي هند تأثير گذاشته اند. دادا صاحب پالکي در خلال سالهاي ۱۹۱۳ تا ۱۹۱۸ بيست و سه فيلم توليد کرد. برخلاف هاليوود توسعه سينماي هند در سالهاي ابتدايي بسيار کند بود.
در اوايل سال هاي ۱۹۲۰چندين کمپاني تهيه فيلم تاسيس شد و در اين دوران بيشتر فيلمهاي تاريخي ماهيت اسطورهاي داشتند. فيلمهايي که از هاليوود وارد ميشد- در ابتدا فيلمهاي حادثه اي- ميان مردم هند با استقبال شايان توجهاي رو به رو ميشد و به زودي توليد فيلمهاي حادثهاي هم در دستور کار قرار گرفت هرچند فيلمهاي اين دوران بيشتر بخشهايي از فصلهاي کتابهاي حماسي سانسکريت «رامايانا» و «مهابهاراتا» بود.
اردشير ايراني از پارسيان مطرح هند و مدير شرکت فيلمسازي امپريال، در سال ۱۹۳۱ نخستين فيلم بلند و ناطق سينماي هند را به نام «عالم آرا» کارگرداني کرد .اردشير ايراني به اهميت صدا در سينما پي برده بود. اين فيلم روز چهاردم ماه مارس ۱۹۳۱ در سينما مجستيک شهر بمبئي براي نخستين بار نمايش داده شد. استقبال مردم از «عالم آرا» تا حدي زياد بود که پليس شهر براي کنترل جمعيت تماشاگراني که ميخواستند فيلم را تماشا کنند دخالت کرد.
براساس گزارش آرشيو ملي هند فيلم «عالم آرا» گم شده است و در آرشيو ملي نگاتيوهاي آن وجود ندارد.
اردشير ايراني در سال ۱۳۱۱ (۱۹۳۲) فيلم «دختر لر» را کارگرداني کرد که نخستين فيلم ناطق سينماي ايران است. فيلمنامه «دختر لر» و نقش اصلي آن به عبدالحسين سپنتا تعلق داشت. فيلم که در بمبئي به زبان فارسي تهيه شده بود، در سال ۱۳۱۲ در تهران روي پرده سينما رفت و با استقبال زيادي روبرو شد. اردشير ايراني که از خانوادههاي زرتشتي مهاجرت کرده از ايران به هند بود در کمپاني امپريال نخستين ستارگان را به سينما معرفي کرد از جمله محبوب خان و پريتويراج کاپور (پدر راج کاپور). ايراني در طول بيست و پنج سال ۱۸۵ فيلم توليد کرد.
هر سال تعداد کمپانيهاي توليد فيلم در هند افزايش مييافت طوري که تعداد کمپانيها از ۱۰۸ تا در سال ۱۹۲۷ به ۳۲۸ تا در سال ۱۹۳۱ رسيد.
رفته رفته فيلمهاي سياه و سفيد جايشان را به فيلمهاي رنگي دادند. در سينماي هند نخستين تلاشها براي توليد انيميشن صورت گرفت. کاخهاي بزرگ سينمايي ساخته شد و چهره و سر و وضع تماشاگران سينمايي هم تغيير کرد، به ويژه سينما رشد قابل ملاحظهاي در ميان طبقه کارگر جامعه داشت که در دوران فيلمهاي صامت بخش کوچکي از درصد فروش بليت به آنها تعلق داشت. در سالهاي جنگ جهاني دوم توليد فيلم کم شد که به دليل محدوديت واردات نگاتيو بود ولي تماشاگران سينماي هند هنوز وفادار بودند و هر سال بر رونق سينماهاي کشور ميافزودند.
تقريبا سال ۱۹۴۷ بود که صنعت سينماي هند دستخوش تغيير شد و در اين دوره است که سينماي مدرن هند متولد شد. داستانهاي تاريخي و اساطيري سالهاي پيش جايشان را به فيلمهاي اصلاح کننده اجتماعي دادند که نگاه انتقادي به سيستمهاي اجتماعي مانند سنت جهيزيه دادن، چندهمسري و ... داشتند. در سالهاي ۱۹۵۰ فيلمسازاني مانند بيمال روي و ساتيا جيت راي تمرکزشان را روي زندگي طبقه فرودست جامعه گذاشتند که تا آن سالها تقريبا داستانهاي فراموش شدهاي بودند. در سال هاي ۱۹۶۰ متاثر از تغييرات سياسي و اجتماعي و همينطور سينمايي در کشورهاي اروپايي و آمريکا، موج نوي سينماي هند به وجود آمد که بنيانگذارانش فيلمسازاني مانند مرينال سن و ريتويک گاتاک بودند. فيلمهاي اين دوران که به شدت ميخواستند بيش از پيش واقع گرايانه و درباره شناخت و درک آدمهاي عادي باشند متفاوت از توليدات تجاري بودند گرچه فيلمهاي تجاري بيشترين سود را به همراه داشتند. رفته رفته فيلمهاي تجاري به فيلم «ماسالا» تبديل شدند، ماسالا ترکيب ژانرهايي مانند اکشن، کمدي و ملودرام است و در هر فيلم از گونه ماسالا دستکم شش کليپ موسيقي وجود دارد. ژانر ماسالا شکل دهنده قالب فيلمهاي معاصر باليوودي است.
يکي از موفقترين فيلمسازان سالهاي ۱۹۷۰، منموهان دسايي که پدر فيلم ماسالا ناميده ميشود، از رويکرد خود به سينما چنين دفاع ميکرد: «من ميخواهم مردم فقرشان را فراموش کنند. ميخواهم آنها را به دنيايي رويايي ببرم که فقر ندارد، گدا وجود ندارد، دنيايي که سرنوشت مهربان است. خدا مدام به بندگانش رحمت ميبخشد.»
آثاري که آميزه حادثه، رمانس،کمدي و صدالبته آيتمهاي موسيقي دارند هنوز صنعت سينماي هند را در يد قدرت خود دارند. گرچه در سالهاي اخير توجه بيشتري به پيرنگ، شخصيت پردازي و تنشهاي دراماتيکي شده است اما اين قدرت ستارگان سينماي هند است که در فروش فيلمهاي هندي سهم به سزايي دارد.
پس از موفقيت فيلم «ميليونر زاغه نشين» ساخته دني بويل در مراسم اسکار که با بازيگران هندي و براساس داستاني هندي ساخته شد، سينماي باليوود وارد مرحله جديدي شد. حالا دست اندرکاران سينماي هند بيشتر به بازارهاي جهاني توجه دارند و تلاشهايي براي سهم خواهي بيشتر در بازارهاي جهاني انجام داده اند. اما سوالي که مطرح ميشود اين است که آيا فيلمهاي باليوود ميتوانند براي تماشاگران آمريکايي-که روزانه با فيلمهاي جديدي از هاليوود روبه رو هستند- جذابيت داشته باشند؟ قطعا فيلمهاي باليوود براي تماشاگران آسيايي مخصوصا هنديهاي مهاجر در اقصي نقاط جهان جذابيت دارند اما آنها هنوز براي رسيدن به اين هدف راه طولاني پيشرو دارند.