گزارش تحلیلی | صنعت کفش ایران از کارگاه تا ویترین
هر سال نزدیک به ۲۵۰ میلیون جفت کفش در ایران مصرف می شود؛ عددی که پشت آن هزاران کارگاه کوچک، چند قطب صنعتی قدیمی و شبکه ای گسترده از عمده فروشان ایستاده اند. با این حال اگر از یک مصرف کننده معمولی بپرسید کفشی که به پا دارد در کدام شهر و با چه فرایندی ساخته شده، احتمالا پاسخی نخواهد داشت. صنعت کفش یکی از کم روایت ترین صنایع کشور است؛ صنعتی که رتبه چهارم تا پنجم اشتغال را در اختیار دارد، موتور محرک ده ها صنعت جانبی است و همزمان با گرانی مواد اولیه، قاچاق گسترده و صادراتی زمین گیر شده دست و پنجه نرم می کند. در این گزارش مسیر کامل یک جفت کتونی ایرانی را دنبال می کنیم: از طراحی و قالب تا برش، دوخت، اتصال زیره، کنترل کیفیت و عرضه در بازار. برای آنکه بحث در سطح کلی گویی نماند، سراغ نمونه های واقعی رفته ایم؛ از جمله واحدهایی مانند تولیدی کفش وفا در صالحیه تهران که روزانه حدود ۲۰۰ جفت کتونی اسپرت تولید می کند و تجربه اش تصویر دقیقی از واقعیت تولید در مقیاس کارگاهی به دست می دهد.
صنعت کفش ایران در یک نگاه
بر اساس اعلام فعالان جامعه صنعت کفش ایران، این صنعت حدود ۱۲ هزار واحد تولیدی صنعتی و صنفی دارای شناسنامه و نزدیک به ۵۰ هزار واحد در شبکه توزیع کیف و کفش دارد. برآوردهای میدانی از تولید سالانه حدود ۲۷۰ میلیون زوج انواع پاپوش حکایت می کند.
نکته مهم، فاصله معنادار آمار رسمی و آمار میدانی است. بخش بزرگی از تولید در واحدهای صنفی کوچک و کارگاه های خانگی انجام می شود که در آمارهای رسمی کامل دیده نمی شوند. به گفته رئیس کمیسیون صادرات جامعه صنعت کفش ایران، حدود ۸۰ درصد اشتغال این صنعت خانگی و محله محور است و نزدیک به ۵۰۰ هزار نفر به طور مستقیم در تولید و توزیع کفش مشغول به کارند.
چند عدد کلیدی دیگر:
- سرانه مصرف: حدود سه جفت در سال برای هر ایرانی، هرچند فشار اقتصادی این عدد را در بسیاری از خانوارها به یک تا دو جفت رسانده است.
- گردش مالی: حدود سه میلیارد دلار در سال برای کل زنجیره.
- صادرات: حدود ۱۰۲ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳، در حالی که فعالان صنف توان بالقوه را دست کم ۵۰۰ میلیون دلار می دانند.
- پیوند صنعتی: کفش موتور متحرک بیش از ۷۰ صنعت دیگر شناخته می شود و بیش از سه هزار قلم کالا و ماده اولیه در زنجیره آن جابه جا می شود.
نقشه جغرافیایی تولید؛ هر شهر یک تخصص
یکی از ویژگی های جالب صنعت کفش ایران، تخصصی شدن جغرافیایی آن است. هر قطب در طول دهه ها روی نوع خاصی از محصول متمرکز شده و دانش فنی آن در همان منطقه نهادینه شده است.
تبریز؛ پایتخت چرم و کفش. تولید کفش چرم کلاسیک، نیم بوت و کفش اداری در تبریز ریشه ای عمیق دارد و برآوردها از تولید سالانه ده ها میلیون جفت در این قطب حکایت می کند. مزیت اصلی تبریز، همجواری تولید کفش با صنعت دباغی است؛ یعنی ماده اولیه در همان منطقه فرآوری می شود.
قم؛ مرکز کفش ماشینی و صادرات. به گفته فعالان صنف، بخش عمده ظرفیت تولید کفش ماشینی کشور در قم متمرکز شده و سهم بالایی از صادرات کفش ایران نیز از همین قطب انجام می شود. خطوط تزریق مستقیم و مقیاس بزرگ تر، ویژگی بارز واحدهای قم است.
تهران و حومه؛ قلب تپنده کتونی اسپرت. اسلامشهر، صالحیه، چهاردانگه و نسیم شهر طی دو دهه گذشته به مهم ترین مرکز تولید و عمده فروشی کتونی کشور تبدیل شده اند و خریداران عمده از سراسر ایران برای تامین کتونی به این بازار مراجعه می کنند. ویژگی این منطقه، سرعت واکنش به مد است: وقتی یک مدل در بازار جهانی یا شبکه های اجتماعی سر و صدا می کند، ظرف چند هفته نمونه ایرانی آن در کارگاه های این منطقه قالب می خورد؛ چیزی که هیچ خط تولید بزرگ و کند نمی تواند با آن رقابت کند.
کرمانشاه، زنجان و شهر هیدج، قزوین، مشهد و همدان نیز در گروه خاصی از محصول تخصص یافته اند.
سفر یک جفت کتونی؛ از ایده تا کارتن
فرایند تولید یک کتونی، برخلاف تصور بسیاری، زنجیره ای از مراحل تخصصی است که هر کدام می تواند کیفیت نهایی را بسازد یا خراب کند.
۱. طراحی و انتخاب مدل
در واحدهای کوچک و متوسط، طراحی معمولا خلق یک مدل کاملا نو نیست؛ بلکه رصد بازار و تصمیم گیری درباره رنگ بندی، نوع رویه و فرم زیره است. تولیدکننده باید بداند این مدل برای چه بازاری است، قیمت هدف چقدر است و در چه سایزبندی فروش می رود. انتخاب اشتباه در این مرحله یعنی انبار پر از کالای راکد.
۲. قالب یا لاست
قالب، هویت کفش را می سازد. لاست تعیین می کند فرم پنجه چگونه باشد و کفش روی پا چه حسی ایجاد کند. دو کفش با رویه یکسان اما قالب متفاوت، از نظر راحتی دو محصول کاملا جدا هستند. قالب سازی در ایران خود یک صنعت جانبی تخصصی است.
۳. الگوسازی و برش رویه
الگوی هر سایز تهیه و سپس قطعات رویه، شامل پنجه، کناره، زبانه، پاشنه و آستر، از روی چرم طبیعی، چرم مصنوعی یا پارچه مش برش می خورند. اختلاف چند میلی متری در برش، در مرحله دوخت به شکل عدم تقارن دو لنگه ظاهر می شود و دیگر قابل جبران نیست. در کارگاه های حرفه ای برش با الگوی فلزی و دستگاه انجام می شود تا خطای انسانی کمینه شود.
۴. پستایی دوزی و تکمیل رویه
قطعات به هم دوخته می شوند، آستر نصب می شود و زبانه، پاشنه و جزئیات تزیینی سر جای خود می نشینند. این مهارت محورترین بخش زنجیره است: تمیزی دوخت، یکنواختی فاصله بخیه ها و محکم بودن اتصالات همگی اینجا تعیین می شوند. بخش بزرگی از این مرحله در ایران به کارگاه های کوچک و خانگی برون سپاری می شود؛ همان ساختاری که اشتغال این صنعت را محله محور کرده است.
۵. ساخت و اتصال زیره
زیره گران ترین و فنی ترین جزء یک کتونی است و سه روش رایج دارد:
تزریق مستقیم: ماده اولیه، معمولا پی وی سی، پی یو یا تی پی یو، مستقیما روی رویه تزریق می شود. نتیجه، اتصالی بسیار محکم و بدون چسب است. برای تیراژ بالا اقتصادی ترین گزینه است اما به دستگاه تزریق و قالب اختصاصی هر مدل نیاز دارد.
زیره چسبی: زیره جداگانه تولید یا خریداری و سپس با چسب صنعتی به رویه متصل می شود. انعطاف این روش بالاست، اما کیفیت نهایی به چسب، آماده سازی سطح و فشار پرس وابسته است. بیشتر ایرادهای رایج کتونی ایرانی، مانند باز شدن زیره، ریشه در همین مرحله دارد.
دوردوخت: زیره علاوه بر چسب دوخته هم می شود؛ مقاوم ترین روش، رایج در کفش کار و برخی مدل های اسپرت.
در کنار زیره بیرونی، میان زیره و کفی نیز در راحتی نقش دارند. فوم ای وی ای و کفی طبی از اجزایی هستند که در مدل های گران تر دیده می شوند.
۶. قالب گیری و مونتاژ نهایی
رویه روی قالب کشیده می شود و فرم سه بعدی می گیرد، سپس زیره متصل می گردد. فرم پنجه، نشستن پاشنه، نبود چروک روی رویه و یکدستی خط اتصال، شاخص های این مرحله اند.
۷. کنترل کیفیت و بسته بندی
کفش ها جفت می شوند و از نظر ظاهر، تقارن دو لنگه، دوخت، اتصال زیره، سایز و رنگ کنترل می شوند. در فروش عمده، بسته بندی خود یک استاندارد است: هر کارتن معمولا یک مدل و یک رنگ با ترکیب سایز مشخص دارد؛ مثلا ۸، ۱۰ یا ۱۲ جفت با سایزبندی ۴۱ تا ۴۴ مردانه یا ۳۷ تا ۴۰ زنانه. خریدار عمده باید پیش از سفارش بداند هر کارتن چه ترکیبی دارد.
معمای قیمت تمام شده؛ پول کجا می رود؟
| جزء هزینه | توضیح |
|---|---|
| مواد اولیه | بزرگ ترین سهم؛ رویه، زیره، آستر، کفی، چسب، نخ و یراق |
| دستمزد | برش، دوخت، مونتاژ و بسته بندی |
| قالب و استهلاک | هزینه ساخت قالب هر مدل، سرشکن شده روی تیراژ |
| انرژی و اجاره | برق دستگاه تزریق و پرس، اجاره کارگاه |
| بسته بندی و حمل | جعبه، کارتن، باربری |
| حاشیه سود | معمولا کمتر از تصور عمومی |
به گفته فعالان این صنعت، به طور میانگین حدود ۶۰ درصد هزینه تولید کفش مربوط به مواد اولیه است. همین نسبت توضیح می دهد چرا نوسان قیمت مواد سریع تر از هر عامل دیگری خود را در قیمت نهایی نشان می دهد.
خریداران عمده باید بدانند: تیراژ، تعیین کننده قیمت است. هزینه ساخت قالب ثابت است، چه ۱۰۰ جفت تولید شود چه ۱۰ هزار جفت. به همین دلیل مدل هایی که مستمر و با تیراژ بالا تولید می شوند، قیمت تمام شده پایین تری دارند.
گلوگاه اصلی؛ مواد اولیه
از هر تولیدکننده کفش بپرسید بزرگ ترین مشکلش چیست، پاسخ تقریبا همیشه یکی است: مواد اولیه.
برآوردها از سهم واردات در مواد اولیه این صنعت بسته به نوع محصول بین ۳۰ تا ۶۰ درصد است. کفش چرم طبیعی وابستگی کمتری دارد، اما کتونی اسپرت که مصرف بالایی از مواد پلیمری، فوم، مش و یراق دارد، به شدت تحت تاثیر نرخ ارز قرار می گیرد.
مشکل دوم قیمت گذاری داخلی است. حتی موادی مانند پی وی سی که در کشور تولید می شود، گاه با قیمتی بالاتر از نرخ جهانی به دست تولیدکننده می رسد. گزارش های صنفی در ماه های اخیر از افزایش قیمت برخی مواد تا حدود ۱۵۰ درصد خبر داده اند؛ جهشی که برنامه ریزی تولید را تقریبا غیرممکن می کند.
مشکل سوم بلاتکلیفی است: سهمیه بندی نامتوازن، تاخیر در تخصیص ارز و تغییر مکرر بخشنامه ها. در صنعتی که باید برای پاییز در تابستان و برای عید در پاییز تولید کند، این بلاتکلیفی مستقیما به از دست رفتن فصل فروش ترجمه می شود. نتیجه آنکه بخشی از واحدها با ظرفیتی بسیار پایین تر از توان اسمی کار می کنند و بخشی دیگر به سمت مواد ارزان تر و بعضا بی کیفیت رفته اند.
زنجیره عرضه؛ کفش چگونه به پای مشتری می رسد؟
مسیر سنتی
کارگاه تولید می کند، محصول به پخش کننده می رسد، پخش کننده به بازارهای عمده فروشی می فروشد و در نهایت خرده فروش آن را در ویترین می گذارد. هر حلقه حاشیه سودی برمی دارد و قیمت نهایی را بالا می برد.
مسیر میانبر: خرید مستقیم از تولیدی
در سال های اخیر بسیاری از مغازه داران و آنلاین شاپ ها ترجیح داده اند یک یا دو حلقه میانی را حذف کنند و مستقیم از کارگاه خرید کنند. منطق اقتصادی روشن است: در بازاری که قیمت ها هر چند هفته تغییر می کند، هر حلقه اضافی یعنی قیمت بالاتر و سرعت کمتر.
واحدهایی مانند تولیدی وفا در صالحیه بر همین مدل بنا شده اند. این مجموعه با حدود پنج سال سابقه تولید مستقیم و مدیریتی با بیش از ۲۰ سال تجربه در صنعت کفش، مراحل ساخت را از برش و پستایی دوزی تا اتصال زیره و بسته بندی در کارگاه خود انجام می دهد و ظرفیتش حدود ۲۰۰ جفت در روز است. حداقل سفارش از یک کارتن شروع می شود و ارسال از طریق باربری به سراسر ایران انجام می گیرد.
نکته قابل توجه در مدل کاری چنین واحدهایی، شفافیت درباره منبع تولید است. بسیاری از تولیدی ها در کنار محصولات خودشان مدل های همکاران را هم تامین می کنند تا خریدار سبد متنوع تری از یک مجموعه بگیرد. تفکیک روشن اینکه کدام مدل تولید خود مجموعه است و کدام از همکار تامین می شود، مستقیما بر امکان شارژ مجدد و ثبات کیفیت اثر می گذارد.
مسیر جدید: شبکه های اجتماعی
تحول مهم سال های اخیر، جابه جایی بخش بزرگی از عمده فروشی کفش به فضای آنلاین است. امروز بسیاری از تولیدی ها مدل های جدید را ابتدا در کانال های تلگرام، روبیکا، بله و اینستاگرام منتشر می کنند و سفارش را از همان مسیر می گیرند. پیامد این تغییر سه چیز بوده است: حذف محدودیت جغرافیایی برای خریدار شهرستانی، کوتاه تر شدن عمر مدل های پرفروش، و افزایش اهمیت اعتماد؛ چون در خرید غیرحضوری، سابقه و شفافیت قیمت جای لمس کالا را می گیرد.
تولیدی یا کارخانه؟ تفاوتی که خریدار باید بداند
کارخانه معمولا به مجموعه ای با ساختار صنعتی، خطوط اتوماتیک و ظرفیت بالا گفته می شود؛ کارگاه تولیدی می تواند مقیاس کوچک تری داشته باشد اما همچنان تمام مراحل ساخت را کامل انجام دهد.
واحدهای صنعتی بزرگ قیمت تمام شده پایین تری دارند، اما حداقل سفارش بالاتر و انعطاف کمتری در تنوع مدل. کارگاه های متوسط در مقابل، مدل های جدید را سریع تر وارد تولید می کنند و با حداقل سفارش پایین تر کار می کنند؛ گزینه مناسب تری برای فروشندگانی با سرمایه محدود.
چگونه کیفیت یک کفش ایرانی را تشخیص دهیم؟
- تقارن دو لنگه: دو کفش را روی سطح صاف کنار هم بگذارید. اختلاف در فرم پنجه یا ارتفاع پاشنه، نشانه ضعف در برش و قالب گیری است.
- خط اتصال رویه و زیره: باید یکدست و بدون زدگی چسب باشد. شکاف کوچک، ظرف چند هفته به مشکل جدی تبدیل می شود.
- کیفیت دوخت: بخیه ها منظم و هم فاصله باشند. دوخت نامرتب در نقاط پرفشار مانند کناره پاشنه، نقطه شکست کفش است.
- انعطاف زیره: کفش باید در ناحیه پنجه خم شود، نه در وسط قوس کف پا.
- داخل کفش: آستر زبر یا دوخت برجسته، پس از چند ساعت آزاردهنده می شود.
- وزن: کتونی بسیار سنگین معمولا نشانه زیره پی وی سی ارزان است.
برای خریدار عمده یک نکته اضافه می شود: پیش از سفارش انبوه، یک کارتن نمونه بگیرید. هزینه این کار در برابر ریسک چند ده کارتن کالای نامناسب ناچیز است.
قاچاق؛ رقیبی که مالیات نمی دهد
واردات رسمی انواع کفش از سال ۱۳۹۷ ممنوع شد، اما این ممنوعیت به معنای توقف ورود کالای خارجی نبود. بر اساس آمار اعلامی کشورهای مبدا، در سال ۱۴۰۲ حدود ۴۵ میلیون دلار کفش به صورت غیرقانونی وارد کشور شد و برآوردهای میدانی از رشد چشمگیر قاچاق در سال های اخیر حکایت دارد.
چرا این موضوع مهم است؟ کالای قاچاق نه عوارض گمرکی می پردازد، نه مالیات بر ارزش افزوده، نه حق بیمه کارگر. تولیدکننده داخلی که همه این هزینه ها را می پردازد، باید با محصولی رقابت کند که از مسیر قانونی عبور نکرده است. نکته تلخ تر اینکه بخشی از فعالان صنف، اختلاف قیمت مواد اولیه داخلی و خارجی را خود یکی از محرک های رشد قاچاق می دانند؛ زنجیره ای معیوب که از ریشه مواد اولیه آغاز می شود.
صادرات؛ بزرگ ترین فرصت از دست رفته
ایران و همسایگانش جمعیتی حدود ۷۴۵ میلیون نفری دارند که سالانه بیش از یک و نیم میلیارد جفت کفش مصرف می کنند. سهم ایران از صادرات به این بازار نزدیک به یک درصد است.
صادرات کفش ایران در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۰۲ میلیون دلار بود، در حالی که فعالان صنف توان بالقوه را دست کم پنج برابر می دانند. نیمی از این صادرات هم تنها به عراق و افغانستان انجام می شود.
روایت بازار عراق گویاست: سهم ایران از حدود ۱۹ درصد در سال ۲۰۱۴ به حدود ۱۰ درصد در سال ۲۰۲۱ کاهش یافته، در حالی که سهم چین در همین دوره از ۳۹ درصد به ۷۳ درصد رسیده است. بازار روسیه و اوراسیا نیز با واردات سالانه چند میلیارد دلاری، عملا دست نخورده مانده است.
فعالان صنف دلایل را چنین خلاصه می کنند: بی ثباتی نرخ ارز و الزامات بازگشت ارز صادراتی که انگیزه را از بین می برد، نبود نقدینگی برای اجرای سفارش های بزرگ، بروکراسی اداری و ضعف برندسازی بین المللی.
آینده؛ چه چیزی می تواند ورق را برگرداند؟
با وجود همه موانع، این صنعت چند مزیت واقعی دارد. نخست، نیروی کار ماهر: مهارت کفاشی طی نزدیک به یک قرن در چندین استان ریشه دوانده و این سرمایه انسانی قابل وارد کردن نیست. دوم، اشتغال زایی بالا با سرمایه کم نسبت به صنایع سنگین؛ ویژگی ای که در اقتصادی با جمعیت جوان ارزش راهبردی دارد. سوم، مزیت جغرافیایی: همسایگی با بازارهایی پرجمعیت که فصول و سلیقه نزدیکی دارند. چهارم، چابکی کارگاه های کوچک؛ همان ساختار پراکنده که گاهی ضعف شمرده می شود، در بازار مدمحور امروز به مزیت تبدیل شده است.
جمع بندی
یک جفت کتونی ایرانی پیش از آنکه به پای شما برسد، از دست کم هفت مرحله تخصصی عبور کرده است: طراحی، قالب، برش، دوخت، ساخت زیره، مونتاژ و کنترل کیفیت. پشت هر مرحله مهارتی نشسته که طی دهه ها در شهرهایی مانند تبریز، قم و اسلامشهر شکل گرفته است.
در سطح کلان، صنعت کفش ایران جایی ایستاده که توانش بیش از عملکردش است؛ ظرفیت چند صد میلیون جفتی در کنار صادراتی حدود صد میلیون دلاری. اما در سطح خرد تصویر امیدوارکننده تر است: کوتاه شدن فاصله تولیدکننده و فروشنده، شفاف تر شدن قیمت ها و امکان خرید مستقیم و غیرحضوری از کارگاه ها، فرصتی واقعی برای مغازه داران و فروشندگان آنلاین ساخته است. استفاده درست از این فرصت، به شناخت فرایند تولید و توانایی ارزیابی کیفیت نیاز دارد؛ همان چیزی که این گزارش کوشید در اختیار شما بگذارد.
پرسش های متداول
تولید یک جفت کفش چقدر طول می کشد؟ برای مدلی که قالب و الگویش آماده است، چرخه تولید در کارگاه متوسط معمولا دو تا چهار روز کاری است. معرفی یک مدل کاملا جدید، به دلیل نیاز به ساخت قالب، می تواند چند هفته زمان ببرد.
حداقل سفارش در خرید عمده از تولیدی چقدر است؟ در کارگاه های متوسط معمولا از یک کارتن شروع می شود که بسته به مدل شامل ۸، ۱۰ یا ۱۲ جفت با ترکیب سایز مشخص است. واحدهای صنعتی بزرگ تر حداقل سفارش بسیار بالاتری دارند.
کتونی ایرانی از نظر کیفیت با نمونه خارجی چه تفاوتی دارد؟ در رده قیمتی مشابه، تفاوت اصلی در ثبات کیفیت و کیفیت مواد پلیمری زیره است، نه در مهارت دوخت. پستایی دوزی در ایران در سطح قابل قبولی است و بیشتر مشکلات رایج به چسب، زیره و کنترل کیفیت نهایی برمی گردد.
چرا قیمت کفش در ایران این قدر نوسان دارد؟ چون حدود ۶۰ درصد قیمت تمام شده را مواد اولیه می سازد و بخش بزرگی از این مواد مستقیم یا غیرمستقیم به نرخ ارز وابسته است.
خرید مستقیم از تولیدی همیشه ارزان تر است؟ نه لزوما. حذف واسطه می تواند قیمت را کاهش دهد، اما قیمت پایین به تنهایی معیار خرید بهتر نیست. جنس رویه، نوع زیره، کیفیت دوخت و تعداد جفت داخل کارتن را هم باید لحاظ کرد.
بهترین زمان سفارش برای فروشگاه داران کی است؟ صنعت کفش فصلی است. برای پاییز و زمستان از اواخر تابستان و برای بهار و عید از اواسط پاییز سفارش بدهید. سفارش دیرهنگام یعنی تحویل طولانی تر.