هیسترکتومی یا برداشتن رحم یکی از جراحیهای رایج در زنان است که ممکن است به دلایل مختلفی مانند فیبرومهای رحمی، خونریزیهای شدید، آندومتریوز، افتادگی رحم یا برخی بیماریهای بدخیم انجام شود. یکی از پرتکرارترین سوالات پس از این عمل این است:آیا بعد از هیسترکتومی باید هورمون مصرف کنم؟
پاسخ این سوال برای همه یکسان نیست و به عوامل مهمی مثل سن بیمار، برداشته شدن یا نشدن تخمدانها، علت جراحی و وضعیت هورمونی بدن بستگی دارد. در این محتوا توضیح میدهیم که در چه شرایطی مصرف هورمون لازم است و چه زمانی نیازی به آن وجود ندارد.
هیسترکتومی چه تغییری در بدن ایجاد می کند؟
در هیسترکتومی، رحم بهطور کامل یا جزئی برداشته میشود. اما نکته مهم این است که رحم، تولیدکننده اصلی هورمون های زنانه نیست. تولید اصلی هورمون هایی مثل استروژن و پروژسترون در بدن توسط تخمدانها انجام میشود.
بنابراین:
- اگر در جراحی فقط رحم برداشته شود و تخمدانها باقی بمانند، معمولاً سطح هورمونها تا حد زیادی طبیعی میماند.
- اما اگر در کنار رحم، تخمدانها هم برداشته شوند بدن با کاهش شدید استروژن مواجه میشود و احتمال نیاز به درمان هورمونی بالا میرود.
چه زمانی بعد از هیسترکتومی مصرف هورمون لازم است؟
زمانی که تخمدان ها هم برداشته شده باشند
اگر همراه با برداشتن رحم یک یا هر دو تخمدان برداشته شوند (اووفورکتومی)، بدن ناگهان با افت هورمون استروژن روبهرو میشود و فرد ممکن است دچار یائسگی ناگهانی یا زودرس شود.
علائم رایج در این حالت شامل موارد زیر است:
- گرگرفتگی و تعریق شبانه
- خشکی واژن و درد هنگام رابطه جنسی
- کاهش میل جنسی
- نوسانات خلقی، اضطراب یا افسردگی
- بیخوابی یا اختلال خواب
- خستگی، کاهش تمرکز و افت انرژی
- افزایش خطر پوکی استخوان
- افزایش ریسک بیماریهای قلبی در برخی افراد
در چنین شرایطی پزشک ممکن است هورمون درمانی جایگزین (HRT) را برای کاهش علائم و محافظت از سلامت استخوانها و قلب پیشنهاد کند.
زمانی که جراحی قبل از یائسگی انجام شده باشد
اگر جراحی در سنین پایینتر (مثلاً قبل از ۴۵ سالگی) انجام شود حتی اگر تخمدانها حفظ شده باشند ممکن است عملکرد آنها به مرور ضعیفتر شود.
در برخی خانمها بعد از برداشتن رحم یائسگی کمی زودتر از حالت طبیعی رخ میدهد؛ بنابراین اگر علائم یائسگی ظاهر شود، ممکن است پزشک درمان هورمونی را بررسی کند.
در صورت وجود علائم شدید و کاهش کیفیت زندگی
گاهی برخی افراد بعد از جراحی حتی بدون برداشتن تخمدانها دچار علائمی مانند گرگرفتگی، خشکی واژن یا تغییرات خلقی میشوند. در این شرایط پزشک ابتدا بررسی میکند که آیا این علائم ناشی از تغییرات هورمونی است یا دلایل دیگری دارد.
اگر مشکل بهطور واضح با کاهش استروژن مرتبط باشد، ممکن است درمانهایی مانند:
- استروژن موضعی واژینال (برای خشکی واژن)
- استروژن خوراکی یا پوستی (برای علائم عمومی)
در نظر گرفته شود.
با توجه به اینکه تصمیمات درمانی پس از هیسترکتومی میتواند تأثیر قابلتوجهی بر سلامت کوتاهمدت و بلندمدت فرد داشته باشد، انتخاب پزشک متخصص و آگاه اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل توصیه میشود پیش از هر اقدامی، مشاوره تخصصی انجام شود. در این مسیر، مراجعه به یک پزشک متخصص زنان با تجربه در درمانهای پس از هیسترکتومی میتواند به بررسی دقیق شرایط فردی و تصمیمگیری آگاهانه کمک کند. اگر به دنبال پزشکی مطمئن در این زمینه هستید دکتر لیلا میردامادی پزشک متخصص زنان و زایمان در تهران با دانش تخصصی و تجربه بالینی میتواند راهنمای مناسبی برای بررسی شرایط فردی، انتخاب روش درمان و تصمیمگیری آگاهانه درباره درمانهای پس از هیسترکتومی باشد.
چه زمانی مصرف هورمون لازم نیست؟
زمانی که تخمدان ها حفظ شده باشند و علائم یائسگی وجود نداشته باشد
اگر فقط رحم برداشته شده باشد و تخمدانها همچنان فعال باشند معمولاً بدن همچنان استروژن تولید میکند و فرد دچار افت شدید هورمونی نمیشود.
در این حالت اغلب خانمها:
- گرگرفتگی ندارند
- خلقوخو و انرژی طبیعی است
- خشکی واژن شدید تجربه نمیکنند
و نیازی به هورموندرمانی نخواهند داشت.
در سنین نزدیک یا بعد از یائسگی
اگر فرد در زمان جراحی در سنین نزدیک یائسگی یا پس از یائسگی باشد، ممکن است بدن بهطور طبیعی وارد فاز کاهش هورمون شده باشد. در این شرایط هورموندرمانی تنها در صورت وجود علائم آزاردهنده یا شرایط خاص تجویز میشود.
آیا بعد از جراحی باید پروژسترون هم مصرف شود؟
یکی از تفاوتهای مهم بین خانمهایی که رحم دارند و کسانی که رحمشان برداشته شده این است:
- در خانمی که رحم دارد، مصرف استروژن به تنهایی میتواند باعث ضخیم شدن آندومتر (پوشش داخلی رحم) شود. بنابراین معمولاً باید همراه آن پروژسترون نیز داده شود تا از مشکلاتی مثل افزایش ریسک سرطان آندومتر جلوگیری شود.
- اما اگر رحم برداشته شده باشد دیگر آندومتری وجود ندارد. بنابراین در بسیاری از موارد پزشک میتواند فقط استروژن را تجویز کند. البته در برخی شرایط خاص (مثل وجود اندومتریوز شدید) ممکن است پزشک تصمیم متفاوتی بگیرد.
قبل از شروع درمان چه بررسی هایی لازم است؟
پزشک برای تصمیمگیری بهتر ممکن است موارد زیر را بررسی کند:
- سن و وضعیت یائسگی
- شدت علائم بیمار
- فشار خون، قند خون و چربی خون
- بررسی پستان (معاینه و در صورت نیاز ماموگرافی)
- سابقه خانوادگی سرطانها
- بررسی تراکم استخوان در افراد پرخطر
آیا مصرف هورمون خطر دارد؟
مانند هر درمان دیگری هورموندرمانی هم باید با بررسی دقیق انجام شود. برخی افراد ممکن است کاندید مناسبی برای HRT نباشند یا نیاز به انتخاب نوع خاصی از درمان داشته باشند.
در موارد زیر معمولاً پزشک با احتیاط بیشتری تصمیم میگیرد یا ممکن است هورموندرمانی را توصیه نکند:
- سابقه سرطان پستان یا برخی سرطانهای وابسته به هورمون
- سابقه لخته خون (ترومبوز) یا آمبولی
- بیماریهای شدید کبدی
- خونریزیهای غیرطبیعی بدون علت مشخص
- فشار خون کنترلنشده یا برخی مشکلات قلبی (بسته به شرایط)
به همین دلیل مصرف خودسرانه هورمون یا داروهای گیاهی شبههورمونی توصیه نمیشود.
توجه داشته باشید که تصمیمگیری درباره مصرف یا عدم مصرف هورمون پس از هیسترکتومی باید تنها پس از بررسی شرایط فردی و با نظر پزشک متخصص انجام شود.
جایگزین های غیرهورمونی برای علائم بعد از جراحی
اگر فرد به هر دلیل نتواند هورمون مصرف کند، پزشک ممکن است گزینههای دیگری پیشنهاد دهد، مانند:
- داروهای غیرهورمونی برای گرگرفتگی
- ژلها و مرطوبکنندههای واژینال
- اصلاح سبک زندگی (ورزش، خواب کافی، کاهش استرس)
- مصرف کافی کلسیم و ویتامین D
- درمان های تخصصی سلامت جنسی
سخن پایانی
مصرف هورمون بعد از هیسترکتومی برای همه لازم نیست و به این بستگی دارد که تخمدانها در عمل حفظ شدهاند یا برداشته شدهاند. اگر تخمدانها برداشته شوند، احتمال بروز علائم یائسگی بیشتر است و پزشک ممکن است هورمون درمانی را پیشنهاد کند اما اگر فقط رحم برداشته شده و تخمدانها سالم باقی مانده باشند، در بسیاری از موارد نیازی به مصرف هورمون وجود ندارد؛ با این حال بروز علائم و شرایط فردی میتواند تصمیم نهایی را تحت تأثیر قرار دهد.