امروزه با افزایش بیرویه جمعیت شهری، آلودگی هوا و معضلات ترافیکی، بازنگری در شیوههای جابهجایی به یک ضرورت تبدیل شده است. در بسیاری از کشورهای پیشرفته، دوچرخه دیگر تنها یک وسیله تفریحی نیست، بلکه بخشی جداییناپذیر از زنجیره جابهجایی شهری محسوب میشود. در ایران نیز طی سالهای اخیر تلاشهای زیادی برای ترویج این فرهنگ صورت گرفته است؛ اما پرسش اساسی این است که در حال حاضر، سهم دوچرخه سواری در حمل و نقل عمومی کشور چقدر است و تا چه حد توانستهایم این وسیله پاک را در کنار اتوبوس و مترو به عنوان یک گزینه جدی برای سفرهای روزانه تثبیت کنیم؟
جایگاه فعلی دوچرخه در جابهجاییهای شهری
بررسی آمارهای رسمی نشان میدهد که علیرغم توسعه زیرساختها در برخی کلانشهرها، هنوز تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله زیادی داریم. کارشناسان ترافیک معتقدند که سهم دوچرخه سواری در حمل و نقل کشور در مقایسه با وسایل نقلیه موتوری بسیار ناچیز است. در اکثر شهرهای بزرگ ایران، سهم این وسیله نقلیه در سفرهای درونشهری زیر ۱ درصد برآورد میشود.
این در حالی است که پتانسیلهای اقلیمی و جغرافیایی بسیاری از شهرهای ایران، از جمله شهرهای مسطح، فرصت مناسبی را برای ارتقای این آمار فراهم میکند. برای درک بهتر این موضوع، باید زیرساختها، فرهنگسازی و مشوقهای دولتی را به دقت مورد واکاوی قرار داد.
کشورهای دیگر چقدر از دوچرخه استفاده میکنند؟
در در بسیاری از کشورهای توسعهیافته شهرهایی وجود دارند تحت عنوان شهرهای بدون خودرو، در این شهرها دوچرخه به عنوان یکی از ارکان مهم جابهجایی شهری شناخته میشود و سهم قابل توجهی از سفرهای روزانه را به خود اختصاص داده است. سرمایهگذاری در زیرساختهای ایمن، فرهنگسازی و برنامهریزی شهری مناسب باعث شده است که شهروندان این کشورها استفاده از دوچرخه را به عنوان یک گزینه جدی در کنار حملونقل عمومی انتخاب کنند. چند نمونه از کشورهایی که در این زمینه عملکرد موفقی داشتهاند عبارتاند از:
- هلند: یکی از پیشرفتهترین کشورهای جهان در حوزه دوچرخهسواری است. حدود ۱۶ درصد از کل مسافتهای شهری با دوچرخه طی میشود و در شهرهایی مانند آمستردام، در برخی مناطق بیش از ۴۰ درصد سفرهای روزانه با دوچرخه صورت می گیرد.
- دانمارک: در شهرهایی مانند کپنهاگ، دوچرخه یکی از اصلیترین وسایل جابهجایی محسوب میشود و حدود ۱۵ درصد از سفرهای شهری به وسیله دوچرخه انجام میشود.
- آلمان: در بسیاری از شهرهای آلمان، از جمله برلین و مونستر، حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد سفرهای درونشهری با دوچرخه انجام میشود که نشاندهنده توجه ویژه به زیرساختهای حملونقل پاک است.
- بلژیک: در شهرهایی مانند بروکسل و آنتورپ، دوچرخه سهم قابل توجهی در سفرهای شهری دارد و در برخی مناطق حدود ۷ تا ۱۰ درصد از جابهجاییهای روزانه با دوچرخه انجام میشود.
سهم دوچرخه سواری در تهران؛ پایتخت ترافیک
تهران به دلیل توپوگرافی خاص و شیبهای تند در مناطق شمالی، همواره با چالشهای بیشتری در حوزه دوچرخهسواری روبرو بوده است. با این حال، طی سالهای اخیر با ایجاد خطوط ویژه و سیستمهای دوچرخه اشتراکی، تلاش شد تا این سهم افزایش یابد. اما سوال اینجاست که سهم روزانه دوچرخهسواری در تهران چقدر است؟
طبق آخرین گزارشهای سازمان حملونقل و ترافیک، سهم دوچرخه از کل سفرهای روزانه پایتخت همچنان کمتر از ۱ درصد (حدود ۰.۵ تا ۰.۷ درصد) باقی مانده است. این رقم نشاندهنده آن است که با وجود هزینههای انجام شده، دوچرخه هنوز نتوانسته است به عنوان یک مد حملونقلی غالب در زندگی روزمره تهرانیها جای گیرد.
چند درصد حمل و نقل تهران به دوچرخه سواری مربوط میشود؟
اگر بخواهیم به طور دقیقتر بررسی کنیم که دوچرخه سواری در حمل و نقل کشور چند درصد است؟ باید گفت که در پایتخت، از میان بیش از ۱۸ میلیون سفر روزانه، سهم دوچرخه بسیار اندک است. در واقع، بخش عمده جابهجاییها همچنان بر عهده خودروهای شخصی، تاکسیها و مترو است.
به طور میانگین، کمتر از ۱ درصد از جابهجاییهای هدفمند (سفرهای کاری و آموزشی) در تهران با دوچرخه انجام میشود. عدم پیوستگی مسیرها و نگرانی از ایمنی در تقاطعها، از اصلیترین دلایلی است که مانع از رشد این درصد در آمارهای سالانه شهرداری تهران شده است.
مسیرهای دوچرخه سواری در تهران کدامند؟
برای افزایش سهم دوچرخه، شهرداری تهران مسیرهای متعددی را در مناطق مختلف ایجاد کرده است که به دو دسته مسیرهای تفریحی و مسیرهای کاربردی تقسیم میشوند.
مسیرهای ویژه و جدید (۱۴۰۳)
یکی از مهمترین پروژههای اخیر، «مسیر زندگی» است. این مسیر ۴۷ کیلومتری که در غرب تهران (منطقه ۲) افتتاح شده، بوستانهای بزرگی مانند نهجالبلاغه و پردیسان را به هم متصل میکند. این مسیر به دلیل ایزوله بودن و عبور از روی پلهای اختصاصی، ایمنترین انتخاب برای دوچرخهسواران است.
مسیرهای پارکی و تفریحی
- پارک چیتگر: یکی از بهترین و مجهزترین فضاهای دوچرخهسواری تهران است که به دلیل مسیرهای متنوع، برای دوچرخهسواران حرفهای و علاقهمندان به ورزش مناسب است.
- بوستان سرخهحصار: این بوستان با مسیر حدود ۸ کیلومتری و فضای طبیعی گسترده، گزینهای محبوب برای دوچرخهسواری روزانه، تفریحی و خانوادگی در شرق تهران محسوب میشود.
- دریاچه خلیج فارس: مسیر اطراف دریاچه به دلیل هموار بودن، ایمنی بالا و چشمانداز زیبا، برای خانوادهها و افرادی که به دوچرخهسواری سبک و تفریحی علاقه دارند، بسیار مناسب است. این مسیر همچنین به دلیل امکانات رفاهی اطراف، از پرطرفدارترین مسیرهای دوچرخهسواری تهران به شمار میرود.
مسیرهای مرکز شهر
در مناطقی مانند بلوار کشاورز، خیابان کریمخان و خیابان طالقانی، مسیرهایی با جداکنندههای فیزیکی ایجاد شده است. هدف از این مسیرها، تقویت ارتباط دوچرخه سواری و سیستم حمل و نقل کشور از طریق ایجاد دسترسی به ایستگاههای مترو و اتوبوسهای تندرو (BRT) است تا شهروندان بتوانند بخشی از مسیر خود را با دوچرخه طی کنند.
چالشها و موانع توسعه
چرا با وجود احداث مسیرها، هنوز سهم دوچرخه سواری در حمل و نقل کشور پایین است؟ اولین چالش، عدم پیوستگی شبکه است؛ به این معنا که یک دوچرخهسوار ممکن است در بخشی از مسیر از لاین اختصاصی استفاده کند، اما ناگهان در یک تقاطع بزرگ رها شده و مجبور به مواجهه با جریان پرخطر خودروها شود.
همچنین، فرهنگ رانندگی در ایران هنوز به طور کامل حضور دوچرخهسوار را در سطح معابر نپذیرفته است. نبود پارکینگهای ایمن در مبادی مترو و ایستگاههای اتوبوس نیز باعث شده تا دوچرخه به عنوان یک وسیله ترکیبی کمتر مورد استقبال قرار گیرد.
راهکارهای بهبود وضعیت
برای بهبود جایگاه دوچرخه در شبکه حملونقل شهری، لازم است مجموعهای از اقدامات زیرساختی، حمایتی و فرهنگی بهصورت همزمان اجرا شود. تا زمانی که بستر مناسب برای استفاده روزمره از دوچرخه فراهم نشود، نمیتوان انتظار داشت این وسیله سهم بیشتری در سفرهای شهری به دست آورد.
- ایمنسازی مسیرهای دوچرخهسواری: مهمترین گام، ایجاد مسیرهای امن، پیوسته و استاندارد است تا شهروندان بدون نگرانی از خطرات ترافیکی بتوانند از دوچرخه استفاده کنند.
- توسعه دوچرخههای اشتراکی هوشمند: گسترش سامانههای دوچرخه اشتراکی با قیمت مناسب و دسترسی آسان، میتواند استفاده از این وسیله را در سفرهای کوتاه روزانه افزایش دهد.
- استفاده از دوچرخههای برقی: در شهرهایی مانند تهران که برخی مناطق شیبدار هستند، دوچرخه برقی میتواند محدودیتهای فیزیکی را کاهش دهد و افراد بیشتری را به دوچرخهسواری ترغیب کند. افرادی که قصد خرید دوچرخه برقی برای استفاده شهری یا مسیرهای روزمره را دارند، میتوانند مدلهای مختلف را از فروشگاههای تخصصی مانند Behin motor بررسی و متناسب با نیاز خود انتخاب کنند.
تاثیرات زیستمحیطی و اقتصادی
افزایش سهم دوچرخه تنها یک موضوع ترافیکی نیست؛ بلکه یک موضوع سلامت و اقتصاد کلان است. کاهش مصرف سوختهای فسیلی، کاهش هزینههای درمان ناشی از بیماریهای ریوی و تحرک فیزیکی شهروندان، همگی از مزایای مستقیم توجه به نقش دوچرخه سواری در حمل و نقل عمومی کشور است. اگر دولتها بخشی از یارانههای بنزین را صرف توسعه زیرساختهای دوچرخهسواری کنند، در بلندمدت هزینههای پنهان ترافیک و آلودگی به شدت کاهش مییابد.
نتیجهگیری: آینده حملونقل پاک با توسعه دوچرخهسواری
در نهایت، بررسیها نشان میدهد که سهم دوچرخه سواری در حمل و نقل عمومی کشور هنوز در مراحل ابتدایی خود قرار دارد و با استانداردهای جهانی فاصله معناداری دارد. با این حال، افتتاح مسیرهای مدرن مانند «مسیر زندگی» و توجه بیشتر به حملونقل ترکیبی، کورسوی امیدی برای تغییر این روند است. برای دستیابی به شهرهایی پاکتر و خلوتتر، لازم است که دوچرخه از یک وسیله لوکس یا تفریحی، به یک اولویت در برنامهریزیهای کلان شهری تبدیل شود تا شاهد حضور پررنگتر دوچرخهسواران در خیابانهای کشور باشیم.